در سیاست بینالملل، گاهی خودِ واقعیت یک دیدار، از اظهارات رسمی درباره آن مهمتر است. از همین رو، سفر جان رتکلیف، رئیس سازمان استخبارات مرکزی امریکا (CIA)، به مسکو شایسته توجه خاص است.
واشنگتن و مسکو هنوز تمامی جزئیات این تماسها را فاش نکردهاند؛ اما سطح مقام امریکایی، زمان سفر و شرایط جیوپولیتیکی موجود نشان میدهد که احتمالاً موضوعات مورد بحث، ماهیت ستراتیژیک داشتهاند.
آخرین بار که رئیس سی آی ای به مسکو سفر کرد، سال ۲۰۲۱ بود. در آن زمان، ویلیام برنز در شرایطی به پایتخت روسیه رفت که روابط روسیه و غرب با سرعت در حال وخیمتر شدن بود و تنشها بر سر اوکرائین نیز افزایش یافته بود.
اکنون، بار دیگر رئیس دستگاه استخباراتی امریکا وارد مسکو شده است.
آیا این فقط یک تصادف است؟
ممکن است چنین باشد. اما در دیپلوماسی استخباراتی، چنین «همزمانیهایی» معمولاً نیازمند بررسی و تحلیل دقیقتر است.
🔴 چرا رتکلیف؟
جان رتکلیف فقط رئیس سی آی ای نیست. او یکی از نزدیکترین و مورد اعتمادترین افراد دونالد ترامپ به شمار میرود.
بنابرین، سفر او میتواند به این معنا باشد که واشنگتن، به جای استفاده از یک کانال معمول دیپلوماتیک، به یک کانال مستقیم، حساس و محرمانه ای ارتباطی نیاز پیدا کرده است، کانالی که از طریق آن بتوان درباره مسائلی مشوره کرد که همیشه امکان مطرحکردن آنها در سطح علنی دیپلوماتیک وجود ندارد.
نکته جالبتر این است که، بر اساس گزارشهای موجود، رتکلیف با ولادیمیر پوتین دیدار نکرده است.
اگر این موضوع درست باشد، پرسش اصلی این است:
پس طرف روسی او چه کسی بوده است؟
سیرگئی ناریشکین؟ الکساندر بورتنیکوف؟ یا کس دیگری از مقامهای ارشد روسیه؟
شاید دقیقاً در همین نقطه بتوان بخشی از هدف واقعی این سفر را دریافت.
🔴 ایران، آیا مسکو نقش میانجی را ایفا میکند؟
یکی از بدیهیترین فرضیهها، ایران است.
واشنگتن فشار بر تهران را افزایش داده، در حالی که مسکو کمافی السابق روابط سیاسی و ستراتیژیک نزدیکی با ایران دارد. در چنین شرایطی، امریکا ممکن است روسیه را بهعنوان یک کانال بالقوه برای اعمال نفوذ بر تهران در نظر گرفته باشد.
اما بعید است مسکو صرفاً از روی نوعدوستی برای واشنگتن اقدام کند.
اگر کرملین واقعاً حاضر شود در مسئلهای ایران به واشنگتن کمک کند، یک پرسش اساسی مطرح میشود:
واشنگتن در مقابل چه چیزی خواهد پرداخت؟
و از همینجا سیاست بزرگ آغاز میشود.
موضوعات احتمالی برای چانهزنی میتواند شامل اوکرائین، تحریمها، امنیت اروپا، ناتو، روابط روسیه و امریکا و یا سایر مسائل ستراتیژیک باشد.
بنابرین، نمیتوان این احتمال را رد کرد که پشت یک تماس استخباراتی، یک معامله سیاسی بزرگتر میان مسکو و واشنگتن در جریان باشد.
🔴 اوکرائین؛ مسئلهای که نمیتوان نادیده گرفت
با وجود توجه به ایران، اوکرائین مثل سابق یکی از عناصر اصلی رویارویی روسیه و امریکا است.
اگر اداره ترامپ واقعاً در جستوجوی راهی برای دستیابی به نوعی توافق درباره اوکرائین باشد، برقراری تماس مستقیم در سطح بالا با مسکو تقریباً اجتنابناپذیر خواهد بود.
افزون بر آن، کانال استخباراتی گاهی میتواند بسیار مؤثرتر از مذاکرات رسمی دیپلوماتیک باشد؛ زیرا در چنین کانالی میتوان درباره مسائلی مشوره و تبادل نظر کرد که بیان علنی آنها امکانپذیر نیست.
🔴 شرق میانه محاسبات را تغییر میدهد
عامل دیگری که نباید نادیده گرفته شود، تحولات سریع در وضعیت شرق میانه است.
خلیج فارس، تنگه هرمز، بحیره ی سرخ و مسیرهای انتقال مواد سوخت، اهمیتی فراتر از منطقه دارند.
برای روسیه، افزایش قیمت جهانی نفت و گاز میتواند به معنای افزایش درآمدها باشد. برای امریکا و اروپا، اما، همچو وضعیتی خطرات اقتصادی و نظامی تازهای ایجاد میکند.
بنابرین، هر بحران جدید در شرق میانه، ناگزیر بر مسئله اوکراین و همچنان بر روابط مسکو و واشنگتن تأثیر میگذارد.
🔴 عامل ترامپ
نباید سیاست داخلی امریکا را نیز نادیده گرفت.
انتخابات میاندورهای کانگرس امریکا در ۳ نوامبر برگزار خواهد شد.
برای ترامپ، دستیابی به یک موفقیت در سیاست خارجی پیش از انتخابات میتواند اهمیت سیاسی قابل توجهی داشته باشد.
اگر واشنگتن بتواند همزمان در مسئله ای ایران به پیشرفت دست یابد، تنشها در شرق میانه را کاهش دهد یا در مسئله اوکرائین پیشرفتهایی ایجاد کند، این موضوع میتواند به یک امتیاز جدی برای اداره ترامپ تبدیل شود.
از همین رو، زمان سفر رتکلیف نیز ممکن است اهمیت داشته باشد.
🔴 جزئیاتی که توجهها را جلب میکند
اطلاعات مربوط به اینکه رتکلیف با یک طیاره ی ترانسپورتی- نظامی C-17 و از مسیر کشورهای بالتیک وارد روسیه شده است نیز شایان توجه است.
البته این مسیر بهخودیخود هیچ چیزی را ثابت نمیکند و ممکن است صرفاً به دلایل امنیتی انتخاب شده باشد.
اما در کنار اطلاعات محدود درباره این سفر، پرسش دیگری را نیز مطرح میکند:
چرا طرفین ترجیح میدهند درباره محتوای این تماسها تا این اندازه سکوت کنند؟
در دیپلوماسی استخباراتی، سکوت گاهی خود بخشی از پیام است.
🔴 اگر نفر بعدی «کش پاتل» باشد…
این داستان در صورتی جالبتر خواهد شد که کش پاتل، رئیس افبیآی، نیز به مسکو سفر کند؛ سفری که قبلا درباره آن گزارشهایی منتشر شده بود.
اگر دو رئیس نهادهای کلیدی امنیتی و استخباراتی امریکا در فاصله زمانی نسبتاً کوتاهی از پایتخت روسیه دیدار کنند، این میتواند نشانه شکلگیری یک کانال ارتباطی جداگانه و محرمانه میان واشنگتن و مسکو باشد.
چنین کانالهایی معمولاً زمانی ایجاد میشوند که دیپلوماسی رسمی دیگر برای پیشبرد برخی مسائل کافی نمی باشد.
🔴 «روایت من»
در حال حاضر، هیچ مبنای قطعی برای این ادعا وجود ندارد که رتکلیف دقیقاً برای گفتوگو درباره ایران، اوکرائین یا کدام معامله مشخص به مسکو رفته است.
اما دلایل کافی برای طرح پرسشهای دیگری وجود دارد:
چرا اکنون؟
چرا رتکلیف؟
و چرا مسکو؟
ممکن است مأموریت او با ایران مرتبط باشد.
ممکن است به اوکرائین مربوط باشد.
ممکن است به آینده معماری روابط روسیه و امریکا ارتباط داشته باشد.
و شاید تمام این مسائل، بخشی از یک بسته بزرگتر مذاکراتی بوده باشند.
توافقهای واقعی میان قدرتهای بزرگ اغلب نه با کنفرانسهای مطبوعاتی، بلکه با دیدارهای پشت درهای بسته آغاز میشوند؛ جایی که طرفین ابتدا نیتها، خطوط سرخ و میزان اراده یکدیگر را میسنجند.
بنابرین، شاید پرسش اصلی درباره سفر رتکلیف کاملاً متفاوت باشد:
واشنگتن چه پیشنهادی به مسکو ارائه کرد — و مسکو در مقابل چه چیزی خواست؟
پاسخ به این پرسش شاید بسیار بیشتر از اظهارات رسمی دو طرف، واقعیت ماجرا را روشن کند.
زیرا گاهی مهمترین اتفاقات دقیقاً زمانی رخ میدهند که کمره ها خاموشاند، درها بستهاند و طرفها ترجیح میدهند مسکوت بمانند.
